Trước khi kết thúc chiến tranh, Mỹ và Israel đang tăng cường chiến dịch nhắm mục tiêu vào chuyên gia và cơ sở hạ tầng hạt nhân của Iran nhằm làm suy yếu nghiêm trọng năng lực của Tehran, bất chấp việc Iran vẫn sở hữu khoảng 400 kg uranium làm giàu 60% và có thể phát triển vũ khí hạt nhân trong 1-2 năm nếu có ý chí chính trị.
Bối cảnh vụ ám sát và phản ứng
- Vào cuối tháng 3/2025, thi thể nhà khoa học hạt nhân Mohammad Reza Kia được đưa về Asara, Iran, trong một đám tang được mô tả là "martyr của cuộc chiến tranh bị áp đặt".
- Kia là nghiên cứu sinh ngành Kỹ thuật Hạt nhân tại Đại học Công nghệ Amirkabir (2010-2017). Mẹ ông xác nhận con trai bị giết trong một cuộc tấn công.
- Vụ việc này nằm trong loạt vụ ám sát hàng loạt nhà khoa học và lãnh đạo Iran liên quan đến chương trình hạt nhân.
Chiến lược nhắm mục tiêu toàn diện
Một nguồn tin an ninh Israel cho biết mọi khâu trong chuỗi sản xuất hạt nhân của Iran đều là mục tiêu:
- Cá nhân: Từ các giáo sư, nhà khoa học cấp thấp đến lãnh đạo tổ chức. Nổi bật:
- Ali Fouladvand (chuyên gia nghiên cứu tại SPND) bị giết cùng 8 người khác.
- Mohammad Mehdi Tehranchi, một trong những nhà vật lý hàng đầu Iran.
- Jabal Amelian (chủ tịch SPND) bị giết trong đợt tấn công đầu tiên cuối tháng 2.
- Mohsen Fakhrizadeh (sáng lập viên SPND) bị ám sát cách đây 6 năm.
- Cơ sở hạ tầng: Các nhà máy sản xuất linh kiện, nhà máy làm giàu (như ở Isfahan bị tấn công nặng), phòng thí nghiệm, thư viện, kho lưu trữ hóa chất.
- Hệ sinh thái kiến thức: Các bộ môn đại học, trung tâm nghiên cứu, mạng lưới công ty giả (như SPND) được dùng để phát triển công nghệ kép.
Năng lực hạt nhân còn lại của Iran
- Iran vẫn sở hữu khoảng 400 kg uranium làm giàu 60% – mức độ cao gấp 15 lần so với nhu cầu điện hạt nhân dân dụng (<4%).
- Chương trình hạt nhân của Iran được xây dựng với kiến thức sâu rộng qua nhiều thập kỷ, bao gồm khai thác, chế biến, làm giàu bằng máy ly tâm tiên tiến và lưu trữ.
- Các chuyên gia nhận định Iran hoàn toàn có khả năng xây dựng một quả bom hạt nhân đơn giản (loại súng) nếu quyết định chuyển hướng, với thời gian ước tính 1-2 năm.
- Tổng giám đốc IAEA Rafael Grossi xác nhận uranium làm giàu có thể đang được lưu giữ ở Isfahan và có thể được di chuyển.
Quan điểm và phản ứng quốc tế
- Mỹ: Bộ trưởng Ngoại giao Marco Rubio cáo buộc Iran dùng công ty giả và mạng lưới mua hàng để che giấu nỗ lực phát triển vũ khí hạt nhân. Tổng thống Trump tuyên bố các cơ sở hạt nhân đã bị "đánh tan" và không quan tâm đến uranium nằm sâu dưới lòng đất.
- Iran: Bộ trưởng Ngoại giao Abbas Araghchi khẳng định Iran từng đề nghị pha loãng uranium làm giàu 60% để chứng minh mục tiêu hòa bình, gọi đây là "nhượng bộ lớn".
- Chuyên gia: Nicole Grajewski (Sciences Po) chỉ ra Iran đã thực hiện các thử nghiệm chẩn đoán, mô phỏng vụ nổ, chứng tỏ có kiến thức để vũ khí hóa chương trình nếu cần. Tuy nhiên, đánh giá tình báo Mỹ cho rằng không có bằng chứng Iran đang nỗ lực vũ khí hóa.
Tóm tắt tình hình
Chiến dịch nhắm mục tiêu chuyên gia và cơ sở hạ tầng hạt nhân của Mỹ và Israel diễn ra ác liệt trước khi kết thúc chiến tranh, nhằm loại bỏ kiến thức và năng lực sản xuất vũ khí hạt nhân tiềm năng của Iran. Dù nhiều cơ sở bị phá hủy và nhiều nhà khoa học thiệt mạng, Iran vẫn giữ được kho uranium làm giàu 60% đáng kể cùng hệ thống chuyên môn sâu rộng. Các chuyên gia cảnh báo Iran có thể phát triển vũ khí hạt nhân trong 1-2 năm nếu có quyết định chính trị, biến nó thành một quốc gia có ngưỡng hạt nhân dù không sở hữu vũ khí. Thỏa thuận pha loãng uranium trước chiến tranh cho thấy Iran từng tìm cách chứng minh tính hòa bình, nhưng nghi ngờ quốc tế về mục đích thực sự của chương trình vẫn tồn tại.
